Open Math Tải app
Chương 5 · Bài 6

Cộng, trừ mà chục đứng yên

Con cộng và trừ một số có một chữ số với các số từ 11 đến 19 bằng cách chỉ tính với các đơn vị lẻ, còn một chục giữ nguyên: 12 + 4 = 16, 17 − 4 = 13.

Học xong, con làm được

  • Cộng một số có một chữ số với một số từ 11 đến 19 khi các đơn vị lẻ gộp lại không quá 10, như 12 + 4.
  • Trừ một số có một chữ số khỏi một số từ 11 đến 19 khi đơn vị lẻ đủ để bớt, như 17 − 4.
  • Giải thích bằng sơ đồ: tách ra 10 và phần lẻ, tính với phần lẻ, một chục giữ nguyên.
  • Nhận ra phép tính chưa làm được theo cách này, như 13 − 5.

Cần chuẩn bị

  • Một vỉ trứng 10 ô và 16 hạt đậu
  • 17 cái kẹp quần áo và hai cái móc áo
  • 20 que kem hay đũa, và 2 sợi dây chun
  • Giấy và bút chì

Vì sao học bài này lúc này

Con đã biết 16 gồm 10 và 6, và đã thuộc các phép cộng trừ trong phạm vi 10. Bài này ghép hai điều ấy: khi thêm vào hay bớt đi vài đơn vị, chỉ phần lẻ thay đổi, bó một chục nằm yên. Vậy 12 + 4 chỉ là 2 + 4 bên cạnh một chục, không phải phép mới cần đếm. Con cũng gặp chỗ cách này dừng lại: 13 − 5 thì 3 que lẻ không đủ để bớt 5. Con chỉ cần nhận ra chỗ ấy; cộng qua 10 và mở bó để trừ là việc của hai chương sau.

Cùng con làm ở nhà

  1. Cộng: thêm vào phần lẻ

    Xếp đầy vỉ trứng 10 hạt đậu, để 2 hạt lẻ bên phải: 12. Thêm 4 hạt vào chỗ hạt lẻ. Hỏi con: vỉ có đổi gì không? Không. Hạt lẻ bây giờ là mấy? 2 + 4 = 6. Một chục và 6 đơn vị là 16. Vẽ sơ đồ tách 12 thành 10 và 2, viết 2 + 4 = 6 bên dưới, rồi 12 + 4 = 16. Làm tiếp 5 + 14 bằng que: đặt 5 que lẻ, rồi 1 bó và 4 que lẻ; gom que lẻ lại, 5 + 4 = 9, bó giữ nguyên, được 19. Số có chục đứng sau cũng làm như vậy.

    Nói với con12 cộng 4. 12 gồm 10 và 2. 2 cộng 4 bằng 6. Còn 10 giữ nguyên. 10 và 6 là 16. 12 cộng 4 bằng 16.

  2. Trừ: bớt ở phần lẻ

    Kẹp 10 cái kẹp lên móc áo dưới, 7 cái lên móc áo trên: 17 cái. Con gỡ 4 cái ở móc trên. Hỏi: móc dưới còn đủ 10 không? Còn. Móc trên còn mấy? 7 − 4 = 3. Một chục và 3 đơn vị là 13, viết 17 − 4 = 13. Làm lại bằng que với 19 − 5: 1 bó và 9 que lẻ, lấy 5 que lẻ, 9 − 5 = 4, bó vẫn buộc nguyên, còn 14. Nếu con định rút que từ trong bó ra, dừng lại và hỏi: que lẻ có đủ để lấy không?

    Nói với con17 trừ 4. 17 gồm 10 và 7. 7 trừ 4 bằng 3. 10 vẫn còn. 10 và 3 là 13. 17 trừ 4 bằng 13.

  3. Tự làm, rồi kiểm bằng cách đếm

    Viết vài phép cho con tự làm không cần đồ vật: 12 + 3, 14 + 5, 6 + 11, 18 − 2, 16 − 5, 19 − 7. Mỗi phép con nói ba câu: số ấy gồm 10 và mấy, phần lẻ cộng hay trừ bằng mấy, 10 và phần lẻ mới là bao nhiêu. Phép nào thêm hay bớt 1, 2, 3 thì kiểm lại bằng đếm: 12 + 3 đếm tiếp “13, 14, 15”, 18 − 2 đếm lùi “17, 16”. Hai cách phải cho cùng một số; nếu khác nhau, bày que ra làm lại.

    Nói với con14 cộng 5. 14 gồm 10 và 4. 4 cộng 5 bằng 9. 10 và 9 là 19. 14 cộng 5 bằng 19.

  4. Ba phép đáng để ý

    Làm ba phép bằng que. 15 + 5: que lẻ 5 + 5 = 10, đủ 10 thì buộc thành bó thứ hai, được 2 chục, 15 + 5 = 20. 14 − 4: lấy hết 4 que lẻ, không còn que lẻ nào, còn đúng 1 bó, 14 − 4 = 10. 13 − 5: có 3 que lẻ mà cần bớt 5. Để con tự thấy que lẻ không đủ, rồi nói cho con biết muốn bớt thì phải mở bó, và đó là việc của sau này. Hôm nay con không cần tính 13 − 5, chỉ cần nói được vì sao nó khác 17 − 4.

    Nói với con13 trừ 5. 13 gồm 10 và 3. 3 que lẻ không đủ để bớt 5 que. Muốn bớt thì phải mở bó.

Con hay nhầm ở đâu

  • Con bỏ quên một chục: viết 12 + 4 = 6 hay 17 − 4 = 3.

    Cách gỡ: Sau khi thêm hay bớt que lẻ, hỏi “Bó còn đó không?”. Con đọc lại cả bó lẫn que lẻ: 1 chục và 6 đơn vị là 16.

  • Con cộng vào chữ số bên trái: 12 + 4 = 52, 5 + 14 = 64.

    Cách gỡ: Hỏi chữ số 1 trong 12 chỉ gì. Nó chỉ một bó. 4 que thêm vào là que lẻ, nên gộp với 2 que lẻ, không gộp với bó.

  • Làm 17 − 4, con tháo bó để lấy 4 que ra.

    Cách gỡ: Bảo con để nguyên bó đã buộc. Có 7 que lẻ, đủ để lấy 4, nên lấy ở que lẻ.

  • Gặp 13 − 5, con lấy 5 − 3 = 2 rồi viết 12.

    Cách gỡ: Hỏi “Có mấy que lẻ? Có đủ 5 que để lấy đi không?”. Không đủ, nên phép này chưa làm theo cách hôm nay được.

Khi nào sang bài sau

Con đã vững khi làm 13 + 5 hay 18 − 6 bằng ba câu nói mà không cần que, không bỏ quên một chục, và nhìn 12 − 4 là biết phần lẻ không đủ để bớt.

Từ dùng trong bài

Một chục, bó và que lẻSơ đồ tách gộpPhép cộngĐếm tiếpĐếm lùi